पाख्रीबास (धनकुटा), कात्तिक ४ गते। यतिखेर देशभर नेपाली हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले महान् चाड बडादसैँ हर्षोल्लासका साथ मनाइरहेका छन्। घरघरमा मान्यजनको हातबाट टीका, जमरा लगाई आशीर्वाद लिने क्रम जारी छ। तर, यसैबीच धनकुटा नगरपालिका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने आठपहरिया समुदायका लागि भने दसैँ चाडको कुनै अर्थ छैन। ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सांस्कृतिक मान्यताका कारण यो समुदायले दसैँ पर्वलाई आत्मसात गर्दैन, बरु यसलाई एक दुःखद घटनाको स्मरणका रूपमा लिन्छ।
आठपहरिया समुदाय धनकुटा नगर क्षेत्रमा मात्र सीमित रहेको एक विशिष्ट आदिवासी जनजाति हो। दसैँको प्रसंग आउनेबित्तिकै उनीहरूको मनमा जंगबहादुर राणाको समयमा घटित दुई सांस्कृतिक सहिद, रामलिहाङ र रिदामा आठपहरियाको बलिदानको स्मरण ताजा हुन्छ। वि.सं. १९३३ सालमा राणाकालीन सरकारले अनिवार्य रूपमा दसैँ मनाउनुपर्ने उर्दी जारी गरेको थियो। सो आदेशको अवज्ञा गर्दै आफ्नै मौलिक परम्परामा अडिग रहेका रामलिहाङ र रिदामा आठपहरियालाई धनकुटास्थित चुलिबन, जसलाई हाल रानीवन पनि भनिन्छ, मा झुण्ड्याएर मृत्युदण्ड दिइएको थियो। यी दुई आठपहरिया समुदायका आदरणीय पुजारी थिए।
किँरात आठपहरिया समाज, धनकुटाका अध्यक्ष अष्टमान आठपहरियाका अनुसार, अनिवार्य दसैँ मनाउन जारी गरिएको सरकारी आदेशको अवज्ञा गरेकै कारण रामलिहाङ र रिदामालाई निर्ममतापूर्वक मृत्युदण्ड दिइएको थियो। उहाँले धनकुटा नगरपालिकानजिकै रहेको चुलीबन क्षेत्र राणाकालमा मानिसहरूलाई झुण्ड्याएर मार्ने क्रूर स्थलका रूपमा परिचित रहेको र त्यही कारणले त्यस ठाउँको नाम ‘झुण्डगाउँ’ रहन गएको बताउनुभयो। यो तथ्यले रामलिहाङ र रिदामाको बलिदानलाई थप प्रामाणिक बनाउँछ।
किँरात आठपहरिया समाजका केन्द्रीय महासचिव सूर्य आठपहरियाले रामलिहाङ र रिदामा काल्पनिक पात्र नभई वास्तविक सांस्कृतिक सहिद भएकोमा जोड दिनुभयो। उहाँका अनुसार, उनीहरूको बलिदानले आठपहरिया समुदायमा दसैँलाई कहिल्यै पनि स्वेच्छिक पर्वका रूपमा स्वीकार गर्न दिएन। यो घटनाले समुदायलाई दसैँ एक लादिएको पर्व हो भन्ने दृढ विश्वास दिलायो, जसको परिणामस्वरूप उनीहरूले पुस्तान्तरण रूपमा यसको बहिष्कार गर्दै आएका छन्। दुई जनाको ज्यान लिने गरी जबरजस्ती दसैँ मनाउन खोजिएको इतिहास उनीहरूको सांस्कृतिक स्मृतिमा गहिरो गरी जडित छ।
वि.सं. २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार धनकुटामा आठपहरिया समुदायको जनसंख्या ५ हजार ८ सय ७८ रहेको छ। यो समुदायभित्र छारा, हुम्बारक, किम्दाहाङ, लेङ्सुवा, पाङ्सुङलगायत १९ वटा विभिन्न जातीय समूहहरू रहेका छन्। यसरी भौगोलिक रूपमा सानो क्षेत्रमा सीमित रहे पनि आठपहरिया समुदायले आफ्नो विशिष्ट पहिचान र विविधता कायम राखेको छ।
धनकुटा नगर क्षेत्रमा मुख्य बसोबास रहेको आठपहरिया समुदायले आफ्ना मौलिक चाडपर्व, भाषा (आठपहरिया भाषा), भेषभूषा, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराहरूलाई जीवन्त राख्न निरन्तर प्रयास गरिरहेका छन्। उनीहरू आफ्नो रैथाने ज्ञान, सीप र जीवनशैलीलाई भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न प्रतिबद्ध छन्। यद्यपि, वर्तमान समयमा पुस्तान्तरणको अभावका कारण संस्कृति संरक्षणमा चुनौतीहरू थपिँदै गएको समुदायका अगुवाहरू स्वीकार गर्छन्। युवा पुस्तामा मौलिक परम्पराको ज्ञान र अभ्यासको कमीले गर्दा सांस्कृतिक निरन्तरतामा असर पर्न सक्ने चिन्ता उनीहरूमाझ छ।
